او اصمعى مانند شيوخ محدثان ، متكى بر نصوص لغوى و مكتفى بر روايت قويست و از قياس ميگريزد . « 1 » و همين رويهء علمى قياس بود ، كه در لغت و نحو عربى ، اثرهاى نيكى را داد ، و كسائى امام اين فن ميگفت : انما النحو قياس يتبع * و به فى كل امر ينتفع بارى علم لغت و نحو عربى در بصره تدوين و قاعده‌گذارى شد ، و مذهب بصريان درين علم اقدم است ، و پس از ان در كوفه ابو جعفر رواسى در حدود 150 ه 767 م اساس رويهء كوفى را نهاد ، كه كسائى متوفى 189 ه 804 م و فراء متوفى 207 ه 822 م شاگردان مشهور اويند ، و هر دو عجمى نژاد بودند ، كه در بغداد بمراتب دربارى و استادى اولاد خلفا رسيدند ، و درين پايتخت عباسى بود كه مذهب بصرى و كوفى اختلاط يافت . « 2 » در حالى كه متود علمى قياس اين علم را رونق و وسعت خوبى داده بود و دانشمندان خراسانى نيز در تدوين و نشر و تعميم آن بهرهء بزرگى داشتند كه اينك نام چند تن از ايشان : نضر بن شميل مازنى : از تلاميذ خليل بود كه در مرو در سنه 122 ه 740 م به دنيا آمد ، و تا چهل سال در باديه به تحقيق و سماع لغت عرب پرداخت و در بصره مذاهب نحويان را خواند 128 ه . و چون از تحصيل فراغ يافت به وطنش مرو برگشت ، و درينجا از طرف مامون قاضى و بر مذهب اهل السنه بود ، و در سنه 203 ه 818 در مرو وفات يافت « 3 » از آثار او كتاب الصفات « 4 » ، و غريب القرآن ( نسخه خطى موزهء برتانيه ) و تشريح الحروف و قوة العربيه « 5 » و كتاب السلاح و كتاب الانواء و المعانى است « 6 »

--> ( 1 ) - ضحى 2 / 279 بحوالت خصائص 1 / 366 ( 2 ) - ضحى 2 / 298 ( 3 ) - بروكلمان 2 / 139 ( 4 ) - الفهرست 52 ( 5 ) - البلغه طبع 1914 ( 6 ) - الاعلام 8 / 357